Gdy mowa o Bibliotece Jasnogórskiej wymieniany bywa jako pierwszy bibliotekarz, który uporządkował księgozbiór Starej Biblioteki. Piotr Zygfryd Dispensator urodził się około 1708 roku w Nimbsdorff, a zmarł w 1770 roku koło Głogówka. Był paulinem, rubrycystą prowincji polskiej, matematykiem i bibliotekarzem, przeorem konwentu paulinów w Głogówku i podprzeorem klasztoru jasnogórskiego. Encyklopedia kościelna Nowodworskiego podaje, że był pobożnym i pracowitym zakonnikiem, a także tłumaczem znającym język niemiecki.
Stanowisko bibliotekarza Biblioteki Jasnogórskiej objął od 1756 r., dokonując uporządkowania i podziału księgozbioru na 18 działów. Przez sześć lat dokonał skatalogowania księgozbioru i w 1762 r. ukończył katalog, obejmujący każdy dział w osobnym tomie w układzie alfabetycznym. W pracy tej posłużył się podręcznikiem bibliotekarskim benedyktyna Oliviera Legiponta.
Jego katalog nie informuje o objętości wydawniczej dzieł, a na pierwszy plan w haśle autorskim wysunięte zostaje nazwisko autora, potem zaś jego imię. Tytuł dzieła podawany był w całości, a w adresie wydawniczym podawał miejsce i datę roczną wydania. Sygnaturę tworzyły trzy cyfry: rzymska - wskazująca dział, duża litera alfabetu łacińskiego - oznaczająca półkę i cyfra arabska - wskazująca miejsce książki na półce. W swoim katalogu przezornie pozostawił miejsce na nowe nabytki biblioteki.
Dzięki pracy ojca Zygfryda powstał nowy dział literatury matematyczno-przyrodniczej, który obejmował 179 dzieł w 143 woluminach. Według tego katalogu w 1762r. w Bibliotece Jasnogórskiej było 4370 dzieł w 4341 woluminach, co wskazuje, że stan księgozbioru był niższy niż w 1739r.
10.10.1757r. brat Zygfryd włączył do biblioteki klasztornej 63 dziełka, które znajdowały się w aptece jasnogórskiej. Wcześniej w drukarni jasnogórskiej wydał dzieło "Katolicka informacja ułożona dla missyi w krajach regnanta pruskiego" (1753), był to przedruk z oryginału niemieckiego R. Brunsa.
W roku 1762 ojciec Zygfryd odszedł do konwentu paulinów na Skałce w Krakowie i tam w sposób podobny zorganizował bibliotekę studium dogmatyki i dla konwentu, jak również sporządził jej katalog. W katalogu rękopisów tamtejszych odnajdujemy i te spisane ręką ojca Zygfryda podczas jego studiów seminaryjnych, np. traktaty teologiczne o sakramentach.
Biblioteka Jasnogórska, czyli Biblioteka O.O. Paulinów to bez wątpienia najstarsza z bibliotek Częstochowy, której powstanie datuje się na początek XV wieku. Z piętnastu zachowanych do dziś średniowiecznych rękopisów większość pochodzi z końca XIV w. i początków XV w. Najstarsza datowana książka, która przepisana została dla Jasnej Góry pochodzi z 1411 r. i jest to dwutomowy Komentarz do Listów św. Pawła Apostoła.
Zbiory biblioteki mieszczą się na pierwszym piętrze zachodniego skrzydła klasztoru. Początkowo zbiory umieszczono w wieży, ale po pożarze w roku 1690 koniecznym stało się wybudowanie nowego pomieszczenia dla zbiorów. Stąd w latach 1739-1758 wybudowano w zachodnim skrzydle klasztoru, tuż nad reflektarzem i kuchnią, dwie sale, a jedną z nich dwukondygnacyjną przeznaczono właśnie na bibliotekę.
Jej sufit zdobi plafon malowany przez mistrza włoskiego, a przedstawiający doktorów Kościoła z wyobrażoną nad nimi personifikacją Mądrości Bożej (1738). Ponadto przedstawiona została tu alegorycznie droga do prawdziwej mądrości bożej.
Sala wyposażona została w intarsjowane szafy, czyli zdobione mozaiką drewnianą, przez brata Grzegorza Woźniakowica.
W każdej z osiemnastu szaf mieści się jeden dział księgozbioru, który uporządkowany został przez rubrycystę i matematyka ojca Zygfryda Dispensatora, a jego zawartość zaprezentowana została w katalogu działowym. Katalog ojca Zygfryda składał się z kilkunastu tomów, które odpowiadały liczbie działów bibliotecznych. Książki uszeregowane zostały według nazwisk ich autorów, a w przypadku braku nazwiska posłużył się on tytułem książki.
Od 1758 roku rozpoczęto umieszczanie dzieł w drewnianych tekach pomysłu ojca Albina Dworzańskiego, a następnie futerałach Mateusza Brylskiego. Od 1747 roku biblioteką opiekował się profesor teologii moralnej, a potem mianowany bibliotekarz. W 1762 roku biblioteka gromadziła, jak wskazywał katalog, około 4000 tytułów.
Wyposażenie sali dopełniają dwa intarsjowane stoły, wykonane też przez brata Grzegorza Woźniakowica, a przedstawiające świętych Tomasza z Akwinu, Pawła Pierwszego Pustelnika i Antoniego Opata. W XIX wieku dołączył do nich trzeci stół przedstawiający wydarzenia z historii Jasnej Góry i widoki dwóch klasztorów węgierskich. Na jednym ze stołów wykładane są księgi pamiątkowe, zawierające wpisy m. in. cara Mikołaja I, marszałka Focha, Józefa Piłsudskiego czy studenta Karola Wojtyły.
Obecnie w opisywanej sali znajduje się tzw. Stara Biblioteka, która nie jest jednak dostępna dla wszystkich zwiedzających, a jedynie za specjalnym zezwoleniem można podziwiać jej zbiory. Gromadzi ona ok. 10 tysięcy inkunabułów i starodruków , inne źródła podają liczbę 13 tysięcy oraz pewną liczbę bogato zdobionych rękopisów.
Od 1800 roku w zbiorach klasztornych wyodrębnia się tzw. Nową Bibliotekę, która obecnie liczy ok. 60 tysięcy tytułów. W 1958 roku z gromadzonego działu dzieł teologicznych wydzielono literaturę mariologiczną, a tym samym zapoczątkowano Bibliotekę Maryjną.
Księgozbiór Nowej Biblioteki zajmuje trzy kondygnacje wieży po lewej stronie dziedzińca prowadzącego do kaplicy Matki Bożej. W bibliotece gromadzone są przede wszystkim dzieła z zakresu teologii, filozofii i prawa kościelnego. Ogólną liczbę czasopism szacuje się na 292 tytuły, z czego 101 to pisma ukazujące się współcześnie. Do najstarszych czasopism należą: "Gazeta Południowo-Pruska" tzw. Poznańska (1788) oraz "Gazeta Korespondenta Warszawskiego" (od 1815).
Księgozbiór biblioteki tworzony był właściwie od momentu ufundowania klasztoru na Jasnej Górze, a darczyńcami byli tu oprócz zakonników władcy i bogaci feudałowie. Od najwcześniejszych lat starano się również stworzyć odrębny fundusz na zakup książek, czego dowodem choćby zapis z 1666 roku, ustalający kwotę 300 złotych i 15 dukatów z posiadłości ziemskiej Wilkowiecko, zasilającej fundusz biblioteki. Część ksiąg pochodzi z drukarni jasnogórskiej, która powstała w XVII wieku.
Bibliografia:
1. Bania Z., Golonka J., Kobielus S.: Jasna Góra, Warszawa 1989.
2. Bania Z., Kobielus S.: Jasna Góra, Warszawa 1983.
3. Braun J.: Częstochowa: urbanistyka i architektura, Warszawa 1977.
4. Kuźmińska K.: Biblioteka Jasnogórska. "Poradnik Bibliotekarza" 1999 nr 4 s. 15 -16.
5. Pietras L. ZP: Biblioteka Jasnogórska. "Jasna Góra" 1985 nr 7 s. 55 - 63.
6. Snoch B.: Mała encyklopedia Częstochowy, Częstochowa 2002.
7. Steinhagen D.: Tajemnice Jasnej Góry." Miasto z Przyszłością: Częstochowa", dodatek "Gazety Wyborczej" 27.11.2003r., s. 5
8. Szyndler B.: Książka i biblioteka w dziejach Częstochowy. W: "Ziemia Częstochowska" Częstochowa 2003, T 30, s. 17- 30.